Month: March 2019

Natuurlijk, ook ik moet over de uil schrijven. De uil van Minerva die door Thierry Baudet vleugels heeft gekregen om tegen de schemertijd op te vliegen. Het blijkt van Georg Wilhelm Friedrich – these/antithese – Hegel afkomstig te zijn. En Thierry Baudet van Forum voor Democratie begon er zijn speech mee nadat hij bij de Provinciale-Statenverkiezingen van afgelopen woensdag van nul op dertien Eerste-Kamerzetels was gekomen. Een volstrekt onduidelijke – sommigen zeiden onzinnige – redevoering met talrijke verwijzingen naar de klassieke oudheid en cultuur en naar zijn collega-politici, die nog nooit een boek hadden gelezen (komma intended).

Maar die uil van Minerva, daar werd over gesproken, en wat bedoelde Baudet er dan mee, en had hij het wel goed gebruikt? De meestgehoorde reactie was dat de uil van Minerva, die duidt op de wijsheid, pas komt als de dag voorbij is (Dämmerung) en dus als alles al gebeurd is, en dat is wel een beetje dom van Thierry.

Ik denk dat Thierry misschien wel arrogant is, en hoogdravend en een windbuil en nog meer dingen, maar niet dat hij dom is. Zelfingenomen zeker en overtuigd van zijn eigen gelijk ook. En daarom denk ik dat Thierry met de Uil van Minerva, en met hemzelf, de wijsheid ziet komen vlak voordat het echt misgaat, als de avond valt, dus vlak voordat de duistere nacht zijn intrede doet. Wijsheid kun je dan heel goed gebruiken. Maar of deze antieke-tegeltjeswijsheden ons helpen. Ben bang van niet, maar ja, ik werk op een universiteit, en daar zijn ze het spoor al lang bijster, net als in de politiek en in de journalistiek. De vogel is daar allang gevlogen.

Een lastig thema om uit te leggen in een cursus Introductie Communicatiewetenschap is altijd dat van priming, en dan niet zozeer de psychologische invulling van het begrip, maar de priming die je kunt zien als een second order agenda setting.

Het idee achter priming is dat het onderwerp dat in de media veel aan de orde komt, in grote mate bepalend is voor de keuze die mensen (ontvangers) maken bij – bijvoorbeeld – verkiezingen.

Het probleem hierbij is altijd dat je een half voorbeeld neemt: Als de media het vooral over het milieu hebben, dan laten mensen zich daardoor leiden bij hun keuze in het stemhokje. “O, dus dan stemmen ze GroenLinks”, is een veelgehoorde reactie. Maar nee, dat hoeft niet. Ze kunnen dan juist ook een partij stemmen die tegen het milieu is…

Sinds de verkiezingen voor de Provinciale Staten van gisteren heb ik het ultieme voorbeeld. Hoofdrolspelers: het klimaat, GroenLinks, Forum voor Democratie en de SP.

In de campagne voorafgaand aan de verkiezingen voor de provinciale staten was er duidelijk één thema dat de boventoon voerde: het klimaat, of meer specifiek, de klimaatwijzingen, de opwarming van de aarde en wat wij daartegen kunnen en moeten doen. Het kabinet – van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – had zelfs een vergaand voorstel ingediend om het klimaat aan te pakken. GroenLinks blij. Forum voor Democratie niet blij. Thierry Baudet, de forumleider vond het idioot dat Nederland miljarden zou gaan uitgeven – meestal ook nog direct uit de broekzak van de burger – om de temperatuur met 0,00007 graag te verlagen. En daarbij: wat is Nederland nou helemaal…

De uitslag van de verkiezingen – de regeringscoalitie verloor heel wat zetels in de Eerste Kamer – kan worden samengevat als: GroenLinks won flink, Forum voor Democratie won spectaculair en de SP verloor zetels.

En dat past binnen het verhaal van priming: een partij die voor al die plannen is (GroenLinks) en zich daarmee afficheert, wint . Een partij die juist tegen die plannen is (Forum voor Democratie) en zich daarop laat voorstaan, wint ook. Maar een partij die het niet over dat klimaat heeft, maar over het afschaffen van flexibele arbeid of het eerlijk verdelen van de bedrijfswinten, tsja, die vallen buiten het bereik van de kiezer. De SP verloor dan ook.

Helemaal conform priming, met dus als extra inzet dat niet alleen de pro-onderwerp-partij kan winnen, maar ook de anti-onderwerppartij. Zorg dus dat je, op het thema dat de hoofdrol speelt in de campagne, een duidelijk standpunt hebt, en dat mensen zich daarmee kunnen identificeren. Anders loop je leeg.

Komend jaar in Introductie Communicatiewetenschap dus een kennisclip over Priming, Agenda Setting: 2.0.

Die kan weer van de bucket list. Ik heb CDA gestemd. Okay, het was alleen maar voor de waterschapsverkiezingen, dus misschien zijn de gevolgen nog te overzien.

De reden is de stemwijzer voor het waterschap Rivierenland die ik heb ingevuld. De beslissende vraag is ongetwijfeld de volgende geweest: “Maak een keuze. In geval van droogte water eerst naar:” en dan kon je een schuifje plaatsen in de ruimte tussen ‘Natuurgebieden’ en ‘Landbouwgebieden’. En als man van een boerendochter, maar ook als nadenkend persoon denk ik dan: Zo’n natuurgebied moet tegen een stootje kunnen. Daarvoor is het een natuurgebied. Maar een landbouwgebied zonder water, dat heeft catastrofale gevolgen, in ieder geval voor de boer.

De vraag is dus of een kever doodgaat van de dorst, of dat een boer tegen een faillissement aanloopt. We zullen zien…, maar de stemwijzer heeft dus een cruciale invloed, want CDA stemmen… dat had ik mezelf niet zo snel zien doen.

En tegelijkertijd denk ik aan het boek Dit is Mijn Hof van Chris de Stoop. We lazen het een jaar geleden in de Leesclub. Het bracht wat mij betreft de naïviteit van de milieubeweging schrijnend naar boven. Dan toch liever een boer, maar wel graag een kleine, en dan heel veel. Want het mooiste aan ons land (en het Vlaamse land) is toch het cultuurlandschap. En dat heeft een goed waterreguleringssysteem nodig. Soms als overlaat, maar soms ook om de oogst te beschermen.

Bij mij kwam het nieuws via mijn zoon Casper die met de auto onderlangs Utrecht reed. Een politiehelikopter boven hem en op alle afritten politie. In Utrecht had een schietpartij plaatsgevonden op een tram. En dus ging het nieuws in zijn geheel over die schietpartij. Ik heb als bron daarbij Telegraaf.nl gebruikt. Eigenlijk om wat artikeltjes te lezen, maar De Telegraaf heeft natuurlijk ook live-verslaggeving.

En De Telegraaf checkt niet alles dood. Zo gauw er uit onbevestigde bron de mededeling komt dat de dader, Gokmen Tanis in Tsjetsjenië is geweest en banden heeft met IS geeft De Telegraaf dit door. Uiteraard met de mededeling dat het uit een Turkse nieuwsbron kwam en dat het nog niet is gecheckt.

De komende dagen komen er natuurlijk veel beschuldigingen van hetzerij en De Telegraaf zal het ook wel verkeerd hebben gedaan. Maar is dat wel zo? Ze brachten het nieuws, stelden mij tevreden en deden aan bronvermelding. Uit het boekje, eigenlijk.

En Dumpert had geluk: een aantal jaren geleden was Gokmen Tanis gefilmd terwijl hem om een reactie werd gevraagd door een mevrouw die – zeker in zijn ogen – wat schaars gekleed was. Een grote boezem en het begin van een bouwvakstersdecolleté. Het was duidelijk, zeker toen hij haar slet noemde, dat de man niet deugde. Maar hoe wist men zo snel dat dit Gokmen Tanis was? De wondere wereld van de social media.

Uiteindelijk blijkt Gokmen een doorgesnoven psychopaat die het vooral op zijn tante had gemunt en wat collateral damage voor lief nam. Geen terrorisme dus. Voor Forum voor Democratie maakt het niets uit: “Als we de grenzen niet sluiten voor de massa-immigratie gaan we dit soort taferelen nog veel vaker krijgen”. Thierry picking heet dat, weet ik sinds gisteren. Frits Wester kon zich er alleen maar erg boos om maken.

Op een wandeltocht met politicologen – een nog in actieve politicologische dienst, de ander afgezwaaid naar een semi-publieke functie – kwam het gesprek op de ontwikkelingen in het politicologisch onderzoek, in het bijzonder het onderzoek naar de rational choice. Natuurlijk, het prisoner’s dilemma in de game theory was inmiddels wel op een hoger niveau gebracht, maar veel onderzoek bleef toch steken bij de vraag welke rol kennis van de deelnemers aan het spel speelde bij de ontwikkeling van scenario’s. De publieke-sectorman concludeerde dat er weinig nieuws onder de zon was.

Toen volgde al snel de conclusie dat dat in de communicatiewetenschap ongetwijfeld niet anders was. Stilstand in de wetenschap.

Ik kon die aanname direct ontzenuwen met opmerkingen over de veranderde rolverdeling van zenders en ontvangers. Het aloude Lasswellzinnetje “Who says What to Whom in Which Channel en with What Effect” kon op de schroothoop en worden vervangen door een netwerk van connecties tussen zenders en…

En daar stokte het een beetje. Niks mis mee, er is reuring genoeg in de communicatiewetenschap, maar waar zit nou de crux die kan leiden tot een nieuw paradigma, een nieuwe blik op de media en op de effecten.

Zeker, de ontvanger kan ook tegelijk zender zijn. Maar in hoeveel gevallen klim je in het toetsenbord om jouw ongezouten mening te laten horen. Je kijkt wel uit, want voor je het weet ben je een reaguurder en word je weggejorist. Oftewel: een kleine, bijzondere groep is op die manier actief, en stuurt de discussie naar de extremen.

Misschien moeten we de verandering bij de ontvanger anders zien. Pas in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd die ontvanger op waarde geschat. De communicatiewetenschappers begrepen toen pas dat die ontvanger een actieve ontvanger was. Geen onderuitgezakte persoon op de bank die alles wat de media hem voorschotelden zonder voorbehoud inslikten, geen willoos slachtoffer. De ontvanger van media-inhouden was een actieve interpretator die niet altijd de ‘preferred meaning’ aan een text gaf, maar zich soms overgaf aan ‘oppositional reading’, of in ieder geval een XXX reading. De ontvanger was de baas over zijn eigen interpretatie.

En die ontvanger werd dus steeds meer de baas, steeds autonomer. In zijn of haar internetwereld kan de ontvanger niet alleen alle informatie ontvangen die hij of zij maar wil, maar kan hij ook zelf van zich doen spreken, zelf zijn mening geven, zelf opinieleider zijn. De almacht van de ontvanger.

Omdat ik altijd graag een andere mening heb – ik ben tenslotte ook zo’n almachtige ontvanger/zender – gooi ik het over een andere boeg. De actieve ontvanger, het actieve publiek is dood. Doodgegooid door een slimme zender. De actieve ontvanger denkt dat hij actief is, dat hij kan interpreteren, dat hij de baas is bij zijn receptie, terwijl hij ondergeschikt is aan de algoritmes die de zender hanteert. Want die algoritmes zijn er juist op gericht de zender het idee te geven dat alles wat zijn hartje begeert (en ik gebruik dit monster van een zegwijze met opzet) via de media kan worden verkregen. De  neo-marxist Antonio Gramsci heeft gelijk. De mediamologs hebben hun macht over ons doordat ze een regime uitoefenen waarmee we instemmen, omdat het ons kan laten denken dat hetgeen we in de media zien, horen, schrijven en filmen, ons eigen idee is. Niks ervan, het is voorgekookt in algoritmes, die wonderwel aansluiten op onze voorkeuren, die wonderwel aansluiten op de gebruikte algoritmes, die wonderwel…

Een nieuw paradigma in de communicatiewetenschap? Eerst toch maar even checken bij google scholar wie dit idee ook al hebben…